नटसम्राट असा नाना होणे नाही!

दीपक पंडित, इचलकरंजी
मराठी आणि हिंदी चित्रपटसृष्टीत आपल्या असामान्य अभिनयाने स्वतंत्र ओळख निर्माण करणारे ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर हे भारतीय चित्रपटसृष्टीतील एक प्रभावी व्यक्तिमत्त्व आहे. आपल्या दमदार संवादफेकीने, घोगऱ्या आवाजाने आणि सहजसुंदर अभिनयाने त्यांनी अनेक भूमिका अजरामर केल्या. नानांचा अभिनय म्हणजे केवळ मनोरंजन नव्हे, तर पात्राच्या भावविश्वाचा घेतलेला वेध असतो. म्हणूनच त्यांच्या अभिनयाची छाप प्रेक्षकांच्या मनावर कायम राहते.

१९७८ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या गमन या चित्रपटातून त्यांच्या चित्रपटप्रवासाला सुरुवात झाली. त्यानंतर प्रहार, तिरंगा, क्रांतिवीर, अब तक छप्पन, खामोशी, अपहरण आणि राजनीती यांसारख्या चित्रपटांतून त्यांनी आपल्या अभिनयाची विविध रूपे दाखविली. खामोशी चित्रपटातील जोसेफ ब्रेगेंझा आणि वेलकममधील उदय शेट्टी या व्यक्तिरेखांनी प्रेक्षकांच्या मनात विशेष स्थान निर्माण केले. गंभीर भूमिका असोत किंवा विनोदी व्यक्तिरेखा, नानांनी प्रत्येक भूमिकेला स्वतःची वेगळी ओळख दिली. त्यांच्या अभिनयाची दखल घेत त्यांना राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांसह अनेक प्रतिष्ठित पुरस्कारांनी गौरविण्यात आले.
मराठी चित्रपटसृष्टीतील नानांचे योगदानही तितकेच महत्त्वाचे आहे. पक पक पकाक, देऊळ, डॉ. प्रकाश बाबा आमटे आणि नटसम्राट यांसारख्या चित्रपटांमधून त्यांनी मराठी प्रेक्षकांवर आपल्या अभिनयाची मोहिनी घातली. विशेषतः नटसम्राटमधील अप्पासाहेब बेलवलकर ही भूमिका त्यांच्या कारकिर्दीतील मैलाचा दगड ठरली. आयुष्यभर रंगभूमीवर आणि कलेच्या क्षेत्रात कर्तृत्व गाजविलेल्या एका ज्येष्ठ कलाकाराची शोकांतिका त्यांनी इतक्या प्रभावीपणे साकारली की, चित्रपट पाहताना अनेक प्रेक्षकांचे डोळे पाणावले.

‘कुणी घर देता का घर?’ ही आर्त हाक नानांच्या घोगऱ्या आवाजातून जेव्हा पडद्यावर उमटते, तेव्हा ती केवळ नाटकातील संवाद राहत नाही; ती आयुष्याच्या अखेरीस एकाकी झालेल्या माणसाच्या वेदनेचा हुंकार बनते. अप्पासाहेब बेलवलकरांच्या भूमिकेत नानांनी व्यक्त केलेली असहायता, स्वाभिमान, कौटुंबिक नात्यांतील गुंतागुंत आणि वृद्धत्वातील एकाकीपण प्रेक्षकांच्या मनाला भिडते. नटसम्राट हा चित्रपट प्रेक्षकांनी अक्षरशः डोक्यावर घेतला. या भूमिकेमुळे नानांच्या अभिनयातील ताकद पुन्हा एकदा अधोरेखित झाली.
चित्रपटांबरोबरच नानांनी मराठी रंगभूमीवरही आपल्या अभिनयाचा ठसा उमटविला. हमिदाबाईची कोठी आणि पुरुष यांसारख्या नाटकांतील त्यांच्या भूमिका विशेष गाजल्या. रंगभूमीवरील अनुभव, संवादांवरील पकड आणि व्यक्तिरेखेच्या अंतरंगात शिरण्याची हातोटी यामुळे नाना हे केवळ लोकप्रिय अभिनेते न राहता अभिनयाच्या क्षेत्रातील एक अभ्यासपूर्ण व्यक्तिमत्त्व म्हणूनही ओळखले जातात.
नाना पाटेकर यांचे व्यक्तिमत्त्व केवळ रुपेरी पडद्यापुरते मर्यादित नाही. समाजातील प्रश्नांविषयीची जाणीव आणि संकटग्रस्त माणसांप्रती असलेली बांधिलकी यामुळे त्यांनी सामाजिक कार्यातही योगदान दिले. अभिनेते मकरंद अनासपुरे यांच्यासोबत त्यांनी ‘नाम फाउंडेशन’च्या माध्यमातून महाराष्ट्रातील दुष्काळग्रस्त आणि संकटात सापडलेल्या शेतकऱ्यांसाठी काम केले. जलसंधारण, नद्या-नाल्यांचे पुनरुज्जीवन, जलस्रोतांची दुरुस्ती आणि ग्रामीण भागातील पाणीटंचाई कमी करण्यासाठी विविध उपक्रम राबविण्यात या संस्थेने योगदान दिले. आत्महत्याग्रस्त शेतकरी कुटुंबांना मदतीचा हात देण्याच्या कार्यातूनही सामाजिक संवेदनशीलतेचा प्रत्यय आला.

महाराष्ट्रातील दुष्काळ, पाण्याची टंचाई आणि शेतकऱ्यांच्या समस्या या केवळ बातम्यांमधील विषय नाहीत, तर लाखो कुटुंबांच्या जगण्याशी निगडित वास्तव आहे. अशा वेळी सामाजिक भान असलेल्या कलाकारांनी पुढे येऊन मदतीचा हात देणे महत्त्वाचे ठरते. नाना पाटेकर यांनी आपल्या लोकप्रियतेचा उपयोग सामाजिक प्रश्नांकडे लक्ष वेधण्यासाठी केला, ही बाब निश्चितच उल्लेखनीय आहे.
नानांच्या अभिनयातील प्रामाणिकपणा, स्वाभिमानी वृत्ती, स्पष्टवक्तेपणा आणि सामाजिक बांधिलकी यांमुळे ते सर्वसामान्यांच्या मनात घर करून राहिले आहेत. त्यांच्या चित्रपटांतील भूमिका पुन्हा पुन्हा पाहाव्याशा वाटतात, तर त्यांच्या सामाजिक कार्यातून प्रेरणा मिळते.

नाना पाटेकर यांच्यासारखा कलाकार घडण्यासाठी केवळ प्रतिभा पुरेशी नसते; त्यासाठी अनुभव, संघर्ष, मेहनत आणि कलेप्रती निष्ठा आवश्यक असते. मराठी आणि हिंदी चित्रपटसृष्टीत आपल्या कर्तृत्वाने वेगळा ठसा उमटविणाऱ्या या अभिनेत्याचा अभिनयप्रवास अनेक पिढ्यांसाठी प्रेरणादायी ठरला आहे.’नटसम्राट असा नाना होणे नाही!’ ही भावना त्यांच्या अभिनयावरील प्रेम आणि त्यांच्या कलात्मक योगदानाबद्दलचा आदर व्यक्त करणारी आहे.